नेवाःभूमिकथं नेपालमण्डलया लागा

काशीनाथ तमोट

‘नेपाल’ खँग्वलं स्वंगू थाय् थुइ-
१. नेपाल-गर्त (स्वनिगः/नेपाल-खाल्डो/नेपाल-उपत्यका/बृहत्तर काठमाडौं)
२. नेपाल-मण्डल (मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रया पहाडी प्रदेश)
३. नेपाल-अधिराज्य (पूर्व मेचीनिसेँ पश्चिम महाकालीतकया भूभाग)

थन नेपालमण्डलया लागाय् नेपाल-अधिराज्यया ७५ जिल्ला मध्ये १२गू जिल्ला लाःगु बारे खँ न्ह्यथनेगु जुइ। नेपालमण्डलया १२गू जिल्लायात स्वथी ब्वथले ज्यू/गथे-
१. दुथु जिल्ला ३गू-
क. यँ/काठमाडौँ ख. यल/ललितपुर ग. ख्वप/भक्तपुर
२. दथु जिल्ला ४गू-
क. काभ्रे-पलाञ्चोक ख. मकवानपुर ग. नुवाकोट घ. सिन्धु-पाल्चोक
३. पिथु जिल्ला ५गू-
क. धादिङ ख. रसुवा ग. दोलखा घ. रामेछाप ङ. सिन्धुली

नेपालया प्रचीन इतिहास (वर्मा व लिच्छवि)कालय् नेपाल-मण्डल छगू स्वतन्त्र राज्य खः। संशोधन-मण्डलया इतिहासकारतय्‌सं थ्व नेपाल-अधिराज्यति हे तःधं धाय्‌गु यानावयाच्वंगु दु।

मल्लकालय् नेपालमण्डलय् प्यंगू स्वशासित राज्य ब्वलनाः संयुक्त राज्य नेपालमण्डल (United States of Nepalmandal) जुल। थुकी ब्वलंगु स्वशासित स्वतन्त्र राज्य खः –
१) कान्तिपुर/यँदेय्
२) ललितपुर/यलदेय्
३) भक्तपुर/ख्वपदेय्
४) अभयपुर/दोलखा

मल्लकालय् थुपिं प्यंगू राज्यं कःघाःगु लागा नेपालमण्डल खः। थुकियात पृथ्वीनारायण शाहं २६ दँय् त्याकुसेंलि थ्व क्षेत्रयात शुरु शाहकालय् “सदर उपत्यका” दुने लाकल। थ्वयां पिने लाःगु थाय् “मोफसल” जुल। राणाकालय् ३६ जिल्ला ब्वथःबले नेपालमण्डल लागा दुने
१) सदर उपत्यका
२) मोफसल-पहाडी जिल्ला (पूर्व १, २ नं, पश्चिम १, २ नं)
भित्री मधेश (सिन्धुली, चिसापानी/मकवानपुर) लात।
पञ्चायतकालय् १४ अञ्चल, ७५ जिल्ला ब्वथसेंलि थुकी ३ अञ्चलया अंश व १२ जिल्ला लात।

ईश्वी न्ह्यो निद्वःदँनिसें हाक्वगुँइ (स्वनिगलय्) उत्तर सँदिय्‌पाखें च्वापुगुँ पार यानाः मनूत वयाः च्वनेगु यात। पूर्वोत्तर भारतं नं सँय्-वर्मीभाषी मनूत वल। ईश्वीया जःखः दक्षिणपाखें उत्तर भारतं व पश्चिम तराईं मनूतय्‌सं बाय् ल्ह्यल। ईश्वी धुंकाः पञ्जाव-काश्मीरं नं मनूत वल। थुकथं प्यखेरं मनूत नेपालमण्डलया पिथु जिल्ला, दथु जिल्ला जुजुं दुथु जिल्लाय् (स्वनिगलय्) च्वंवल। इपिं फुक ल्वाकज्यानाः बिलयन छथल (Melting Pot) रुपय् नेवाः सभ्यता ब्वलन गुगु उत्तरया नं मखु, दक्षिणया नं मखु। वर्मा (२-४ शदी), लिच्छवि (५-९ शदी) कालय् नेवाःतय् कला ब्वलन। १०गू शदीनिसें स्थानीय “नेपाल-लिपि” खनेदत। च्वापुगुँभाय् व संस्कृत-प्राकृत भाय् ह्वनाः ११गू शदीनिसें “नेपाल-भाषा”या जन्म जुल। ईश्वी न्हापांगु द्वःछिदँय् पुचःपुचः संस्कृति हनावयाच्वंगुली निगूगु द्वःछि दंनिसें “नेपाल-संस्कृति”या लक्षण दयावल। मल्लकालया अन्त १८गू शदीतक नेवाः सभ्यताया स्पष्ट पहिचान दत।थौंया नेवाः सभ्यता उकिया हे निरन्तरता खः।

नेपालमण्डलय् लिच्छविकालय् सँदेय्‌नापया स्वापुतिं, खास यानाः च्यागूगु शदी जुजु नरेन्द्रदेवं सँय्-सेना हसेंलि नेपालनाप स्वाःगु प्रान्त चाङ्‌प्रदेशयापिं ता(सल)-माङ्(मि)तय् बाय् हिलेज्या जुल। चाङ्‌मियात नेवाःतय्‌सँ संज(सँय्) धाय्‌गु यात। इपिं तामाङ खः। बनय्‌ज्या व बुँज्याया झ्वलय् नेपालमण्डलय् वःपिं संज(चाङ)मि १३-१४ सःदँया दुने नेवाःत स्वयां अप्पो ल्याः दत। १२-१३ शदीनिसें दक्षिणं डोय(मैथिल) व १४-१५ शदीनिसें पश्चिमं खस(खय्) मनूत नेपालमण्डलय् च्वंवल। ७-८ सःदँया दुने इपिं नं झन् झन् अप्पोया वनाच्वंगु दु।थुकथं नेपालमण्डलया सभ्यताया मूजाति नेवाःत अल्पसंख्यक जुजुं वनाच्वंगु दु। नेपालमण्डलया सभ्याताया वाहक नेपालभाषाभाषीया चेतना ब्वलन धाःसा थनया सभ्यता ल्यंकातय्‌मफै धैगु मदु। लुमंकेमाःगु खँ खः –नेवाःसभ्यता उत्तर एशिया व दक्षिण एशियाया सभ्यता ह्वनाः दुगु विशिष्ट सभ्यता खः।

न्हापांगु सहस्राब्दी नेपालमण्डलया सामाजिक संगठनया निग(जग)य् थःगु विशिष्ट सभ्यता ब्वलंसेंलि नेसं ५५० जःखः नेपालमण्डलया धार्मिक भूगोल “नेपाल-माहात्म्य” दय्‌कल। थुकिं नेपालमण्डलयात छगू धार्मिक क्षेत्रया रुप बिल। थुकिं छगू लागा क्वःछित। थ्वयां लिउ हिमवत्खण्डय् थुकियात दुथ्याकल।पशुपतिपुराण थःगु हे पहलं विकास जुयाच्वन। पशुपतियात केन्द्र यानाः नेसं ७५० जःखः हिमवत्खण्डया नेपालमण्डलय् ६४गू शिवलिङ्गयात्रा याय्‌गु परम्परा स्वन। गुह्येश्वरीयात केन्द्र यानाः स्वंगू मण्ड वा स्वंगू आवरण २४ पीठ “नेपालमण्डलपीठ”या जन्म जुल।

उखे बौद्ध नेवाःतय्‌सं नेसं ६०० जःखः स्वयम्भूपुराण दय्‌कल। थ्व नेपालमण्डलया बौद्ध भूगोल खः। थुकिं अष्टवीतराग, द्वादशतीर्थ, सप्तबुद्धस्थानया स्थानीयकरण यात। नेसं ८०० शदी अन्तपाखे बौद्ध वज्राचार्यपिसं चक्रसंवरादि ग्रन्थय् उल्लिखित २४ शारीरिक न्यासयात यँया वंगः कान्तीश्वर क्षेत्रपालयात केन्द्र यानाः नेपालमण्डलय् दुने २४ पीठ दुगु परिकल्पना यानाः पीठ सेवा वनेगु परम्परा स्वन।
थुकथं नेपालमण्डल छगू एकीकृत प्रदेशया रुपय् ब्वलन। थुकिया संवाहक नेवाःत खः। थ्व क्षेत्र निद्वःदँनिसें नेवाःलागा खः।