नेवाःतय्त संघीयता छाय्?

शाक्य सुरेन
नेवाःत जातीय स्वायत्तता स्वनेत राजनैतिक रुपं सक्रिय जुयाः न्ह्याः वनेत स्वयाच्वंगु खने दत। जिमिगु क्षेत्र भाषिक व साँस्कृतिक जक खः धयाच्वंगु संस्था नेवाः देय् दबू तकं नेवाः स्वायत्तताया निंतिं नेतृत्व कायेत न्ह्यचिलाच्वंगु खने दत। मेगु खँ अथें तयाः थुकियात झीसं सकारात्मक कथं हे कायेमाः। संघीयताया खँ तापानाच्वंगु इलय् नेवाः नेतातय्सं जातीय संघर्ष यानाच्वंगु खःसां राजनीतिक कथं न्ह्याः वनेगु खँय् न्ह्यचिलाच्वंगु खने मदु। जातीय स्वायत्तता तातुनाः नेवाःत राजनीतिक रुपं न्ह्याः वने मफुतले लिउने हे लानाच्वनी धाइपिं नेवाःत नेवाः देय् गुथि नेपालमण्डल संस्था ज्वनाः न्ह्याः वल। थ्व संस्थायात गुलिस्यां एमाले पार्टीया भातृ संगठन जकं मखु ला धकाः शंका नं यात। अनंलि क्षेत्रीय पार्टी चायेकेगु लँपु सरकारं चायेका बीवं छथ्वः नेवाःत नेवाःतय्गु अलग्ग हे थःगु पार्टी माः कि म्वाः धइगु न्ह्यसःया लिसः मालेत न्ह्यचिउगु खनेदत। प्रा. कृष्ण खनाल, सीके लाल थेंज्याःपिं राजनीतिक विश्लेषकतय्सं संघीयता दयेधुंकाः क्षेत्रीय पार्टीया थःगु हे बिस्कं भूमिका दइ धइगु भारत आदि देशया दसु बीगु कुतः नं जुल। नेवाः ल्याय्म्ह न्ह्यलुवाःत थःगु हे नेवाः पार्टी चायेकेमाः धइगु खँय् नेवाः नायःपिनिगु भिन्न मत दुसां न्ह्याः वनेमाः धइगु बिचाः पितहल। अले पार्टी स्वनेगु ज्या जुल ? नेपाः राष्ट्रिय पार्टी। सायद उकिं हे जुइ, थकालिपिंके अझं अझं भ्रम ब्वलना हे च्वन कि नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं जिमिके बांलाक सहलह हे मयाः। थकालिपिं ल्याय्म्हतय्गु नुगः लिक्क थ्यंके मफयाच्वंगुया लिच्वः जुइमाः।
संघीयताया खँ माओवादीं ल्ह्वना हयाच्वंगु खः। जनजातिं ला न्हापांनिसें हे ल्ह्वंगु खः। अथेहे नेवाःतय्सं नं ल्ह्वना मच्वंगु ला मखु, तर थ्व संघर्ष निर्णायक लँपुया उचाई मधेश आन्दोलनया हुनिं काये मफुत। अनंलि नेवाः सर्वसाधारणं छेँखा छेखां, त्वाः त्वालं, येँ, यल, ख्वपनापं स्वनिगलं पिनेया नेवाः बस्तिं संघीयता धइगु छु खः? स्वायत्त राज्य धइगु छु खः? अग्राधिकार धइगु छु? संघीयता वल कि देय् कुचा दली कि मदली? नेवाःतय्त गज्याःगु अधिकार दइ? आत्मनिर्णयया अधिकार धइगु छु? आदि इत्यादि न्ह्यसः ज्वनाः न्हाय्पं चायेकाः नेवाः संगठनत गथे कि नेवाः देय् दबू, नेवाः देय् गुथि नेपालमण्डल, नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं छेँछेँय् वयाः स्पष्ट याः वइ, चुक, ननि, बाहालय् वयाः खँ तः वइ धकाः पियाच्वंगु खः, तर थथे जुइ मफुत। फलतः नेवाः आन्दोलनया जागरण अभियान च्वापुया धिक्काय् निभाः लानाः पिनें पिनें भति भति नायावं थें जक जुयाच्वंगु दु। धात्थेंगु आइस ब्रेक जुइफुगु अवस्था खने मदु।
स्वनिगः त्याकेधुंकाः पृथ्वीनारायण शाहं नेपाःया संस्कृतियात नतमस्तक जुयाः ग्रहण याना काल। फुक्क राजकीय प्रमुख गुथि गानाय् थःगु प्रमुख भूमिका दयेकल। थुकिं यानाः थौं नेवाःत जुजु मदयेकं झीगु संस्कृति गथे यानाः न्ह्याइ धइगु भ्रमय् लानाच्वंगु दु। मानौं गुथि गानाया सृष्टिकर्ता हे जुजु खः, हकदार हे जुजु खः। जुजु मंत कि झीगु संस्कृति हे धरासायी जुइ। उकिं नेवाःत थःके ध्यबा मदुसां पारसयाके कयाहयाः सां जुजु सःताः सम्यक न्यायेकेगु खँय् उद्यत जुयाच्वन धइगु हुइनाभुइना नं मजूगु मखु। उकुन्हु तिनि टिभिइ क्यंगु 'सार्वजनिक सुनुवाइ'स छम्ह बरेजुं जिमिगु सम्यक न्ह्यःने वयाच्वंगु दु। सम्यकय् जुजु मदयेकं मगाः, आः गथे यायेगु? धकाः आँटे चायाः न्ह्यसः तयादिल। जुजु मंत कि जनता बल्लाइ, जनतायात थ्व भूमिका बीमाः, जनता सार्वभौम खः धइगु खँ अझ नं नेवाःतय्सं वाःचायेके मफुनि।
आः खँ वयाच्वन ? संघीयतां देश कुचा दलेफु। वास्तवय् देशयात कुचा दलेगुपाखें बचे यायेत संघीयता माःगु खः। न्ह्यसः खः ? जातीय स्वायत्तता संकीर्ण मजू ला? अग्राधिकार संकीर्ण मजू ला? तर वास्तवय् मानव मानव फुक्कं बराबर खः। सकलें नापनापं प्रतिस्पर्धाय् वनेमाः धकाः लोकतन्त्रवादीतय्सं धाइ, पूँजीबादीतय्सं धयाच्वंगु दु। थथे खुल्ला धेंधेंबल्लाखय् वनेबलय् बल्लाःपिं, सक्षमपिं, चलाखपिं व धूर्तपिं जक न्ह्यःने लाइ। उकिं संसारय् दलित, हाकुपिं, मिसापिं लिउने लानाच्वंगु खः। उकिया निंतिं अग्राधिकार, आरक्षण, विशेष ज्याझ्वःया आवश्यक जुइगु खः। नेपाःया सन्दर्भय् थथे ब्वाँय् वनेफुपिं राजनीतिक ख्यलय् न्हापांनिसें ब्राम्हण, क्षेत्रीत जक जुयाच्वन। राज्य इमिगु ल्हातिं पिहां वये मफुत। सरकारं विकेन्द्रीकरण म्हुतुया खँग्वः जक छ्यलाच्वन। अधिकारया प्रायोजन गबलें मयाः। अले संघीयता माल। जुजु मदयेधुंकाः आः अल्याख बर्मूतय्सं जुजुया भूमिका म्हितीगु सम्भावना दु, वहे कथं चलखेल जुयाच्वंगु दु। उकिं अल्याख न्हूपिं तथाकथित जुजु बर्मू क्षेत्रीया नेतृत्वपाखें मुक्त जुइत नेवाःतय्त स्वायत्त राज्यया आवश्यकता जुयाच्वंगु खः। उकिया निंतिं नेवाःत छपाँय् छधी जुयाः न्ह्यचिले मालाच्वन। राजनीतिक ख्यलय् नं झीसं नेतृत्वया निंतिं भूमिका म्हिते मालाच्वन। मखुसा, झीपिं हाकनं सदियौं तक सामन्ती संस्कार व राज्यनीतिया दास जुयाः च्वने माली।

न्हाय् ध्यनाः सर्गः खंगु नेवाः स्वायत्त प्रदेश

डा. केशवमान शाक्य

संविधानसभाया राज्य पुनर्संरचना समितिं पास जूगु १४ गू जातीय प्रदेशया संघीय राज्यत अतिकं विवादास्पद जूगु दु। संविधानसभाय् पास मजुइगु संभावना अप्वः दु। राज्य पुनर्संरचना समितिइ भोटिङ्ग जूबलय् ६ गू व १४ गू प्रदेशया प्रस्ताव कथंया प्रदेश विभाजनय् ल्याः, नामाङ्कन व सीमाङ्कन स्वतां अवैज्ञानिक, अव्यवहारिक व औचित्यहीन जूगु हुनिं नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं भोट मबिउसे फरक मत दर्ता याकूगु खः। नेपाः राष्ट्रिय पार्टी नेवाः राज्यया सिमाना दुने धादिङ्ग, नुवाकोट, चितवन, मकवानपुर, ललितपुर, भक्तपुर, काठमाण्डौं, काभे्र, सिन्धुली, रामेछाप, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक जिल्लाया भूभागत लायेमाः धाःगु दुसा नेवाः स्वायत्त राज्य मंकाः संघर्ष समितियात न्ह्यब्वःगु नेवाः इन्जिनियर पुचलं दयेकूगु नक्सा नं फरक मत लिसें न्ह्यब्वःगु दु।
राज्य पुनर्संरचना समितिइ पास जूगु नक्साय् नेवाः राज्यया क्षेत्रफल ९२९ वर्ग किलोमिटर जक दु गुकी दुने १७ गू लख स्थायी जनसंख्या दु। ८ गू लख अस्थायी जनसंख्या तनेबलय् २५गू लख जनसंख्या क्यनी। नेवाः राज्यया क्षेत्रफल नेपाःया कूल भूभाग (१,५४,००० वर्ग कि.मी.) या ०.६ प्रतिशत जक खः। प्रतिवर्ग कि.मी.या जनघनत्व २५०० स्वयां अप्वः दु। थ्व क्षेत्रफल दुने ६,१७,०००म्ह नेवाः अथे धइगु ५० प्रतिशत नेवाःत दुथ्याःसा ५० प्रतिशत नेवाःत पिने लाः। नेवाःत ताम्सालिङ्गय् १,००,०००, सुनकोशीइ ६३,००० व नारायणीइ १,१९,००० दु। मध्यमाञ्चलया नारायणी, नेवाः, ताम्सालिङ्ग, सुनकोशी दुथ्याःगु १२गू जिल्ला दुने नेवाःत ९,००,००० जनसंख्या दु। थुपिं हे १२गू जिल्लाय् तामाङत धाःसा ८,००,००० जक दु।
सुना नं दाबी मयाःगु नारायणी व सुनकोशी धइगु कृत्रिम प्रदेशत नेवाः व तामाङतय्गु भूभाग खः। अथे धइगु थुपिं १२गू जिल्ला नेवाः व तामाङतय्त इनेमाःगु खः। नेवाःतय्गु ल्याः तामाङत स्वयां छगू लख अप्वः दुगु खँ नं थुइकाः तामाङ व नेवाः दथुइ सहलह ब्याकेफत धाःसा धादिङ्ग, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोकया दक्षिणी भेग, मकवानपुर व काभ्रेया पश्चिमी भेग, चितवन, यल, ख्वप व येँ जिल्लात नेवाः राज्यय् लाकाः मेगु ल्यं दनिगु लागा ताम्सालिङ्गय् लाकेगु दकलय् बांलाःगु व निखलःसितं फाइदा जुइगु खः। तर बर्मू व क्षेत्रीतय्त नारायणी व सुनकोशीया नामं राज्यत पिकयाः उमित लय्तायेकेगु च्यः बुद्धिं थौं नेवाः राज्य थुखतं दुगु खःला खः जक जूवन। न्हाय् ध्यनाः सर्गः खंगु धइगु थ्वहे खः। राज्य संरचनाया सीमाङ्कन याःम्ह मू व्यक्ति नेकपा (एमाले)या डा. मंगलसिद्धि मानन्धर खःसा राज्य पुनर्संरचना समितिइ न्ह्यब्वःम्ह एनेकपा (माओवादी) या हितमान शाक्य खः। वय्कःपिं नेवाः सभासदत खयां नं नेवाःतय्गु भविष्य व हक हित स्वयां नं वय्कःपिंत बर्मू क्षेत्रीतय्गु स्याबासीया मू अप्वः जूगुलिं नेवाःतय्गु थ्व हबिगत जूगु थें च्वं। नेवाः राज्य स्वनेत दयेकूगु मंकाः संघर्ष समितिइ नेवाः देय् दबूया नेतातय्सं नं नेवाः स्वायत्त राज्य प्राप्त जुल धकाः लसकुस बक्तब्य बीगु लिसें थन लुँ, वह, जडिबुटी, पेट्रोलया खानी दु, नेवाःत साप भाग्यमानी जुल धकाः भाषण व बक्तब्य बिया जूपिनिगु चाकरी राजनीतिया नं थन भण्डाफोर जूगु खनेदत। भतिं थःगु खि त्वपुइ थें त्वपुनाः नेवाःतय्त धोका, भ्रम, विश्वासघात जुयाच्वंगु खँ नं स्पष्ट हे जुल।
n अनावश्यक प्रदेशत
प्रस्तावित १४गू गणराज्यत निगू कारणं विवादास्पद जूगु दु � सिमाना व अनावश्यक प्रदेशत दयेकेगु। सिमानाया खँय् नेवाःत दकलय् असन्तुष्ट जूगु दुसा नारायणी, सुनकाशी, शेर्पा व जडान प्रदेशत औचित्यहीन खः धइगु बहस ब्वलंगु दु। राज्यया पुनर्संरचनाया आधार जातीय पहिचान व प्रादेशिक सामर्थ्यता धाःगु दु। पहिचानया दापू इतिहास, भाषा खःसां इमान्दारीपूर्वक छ्यलातःगु खने मदु। नारायणी व सुनकोशी प्रदेशया ऐतिहासिकता मदु। शेर्पा व जडानया खँय् १ प्रतिशत तक हे जनसंख्या मदुगु जातियात गथे यानाः ब्यागलं प्रदेश बी फइ धइगु न्ह्यसः दु। कर्णाली व खप्तड नं दलित, बर्मू व क्षेत्रीया लागा खसान प्रदेश धकाः बिउगु खःसा जाति, भाषा व इतिहास कथं पाय्छि जुइगु खः। थुकथं जातीय पहिचानया ल्याखं प्रदेशत दयेकेगु खःसा ९गू स्वयां अप्वः दइ मखु। उकिं १४गू प्रदेशया विभाजन आधारहीन व हचुवा कथं जूगु दु।
सामर्थ्यताया दापू भौगोलिक क्षेत्र, प्राकृतिक स्रोत साधन, भौतिक पूर्वाधार व प्रशासनिक सुगमता खःसां थ्व आधारयात नं वैज्ञानिक ढंगं प्रयोग यानातःगु मदु। प्रस्तावित नेवाः राज्यया सिमाना भौगोलिक क्षेत्र व प्राकृतिक स्रोत साधनया सवालय् दकलय् अवैज्ञानिक, अब्यवहारिक व अमानवीय खनेदु। स्वनिगलय् त्वनेगु लः मगानाः मेलम्ची आयोजना न्ह्यानाच्वंगु दु, व थाय् ताम्सालिङ्गय् लात। येँ व यल नगरया फोहोर वायेगु थाय् ओखरपौवा नं ताम्सालिङ्गय् हे लाः। थौंकन्हय् स्वनिगलय् दुहां वयाच्वंगु कंक्रिट, रोडा, गिट्टी व फि थेंज्याःगु निर्माण सामाग्री नं ताम्सालिङ्ग व नारायणी प्रदेशय् लाः। कन्हय् छुं नं उद्योग विकास यायेत नेवाः राज्य दुने कच्चा पदार्थ जक मदुगु मखु, कारखाना तयेत थाय् तकं मदु। पर्यटनं हे नेवाःतय्त नकी धयाच्वंगु खँ नं उलि स्यल्लाः मजू। तःधंगु अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल बारा निजगढय् दयेकाच्वंगु दु। उकिं त्रिभूवन विमानस्थलया महत्व म्हो जुयावनी। नेपाःया सांस्कृतिक सम्पदा जक स्वयेत पर्यटकत थन वइ मखु। निजगढय् वःपिं पर्यटकत स्वनिगः दुहां मवसे हे हिमाल, लुम्बिनी व चितवन/बर्दिया क्षेत्रय् वनी। मेगु खँ नेवाः प्रदेश दुने राजधानी दइगुलिं नेवाः राज्यया शासन/प्रशासन धइगु फोहोर व्यवस्थापन यायेगु व छेँबुँया करया लिधंसाय् राज्यया शासन यायेगु जुइ। त्रिभुवन विमानस्थल केन्द्रीय शासन अन्तर्गत लात कि अन म्हइगु राजस्व नं नेवाः राज्ययात मदयेफु। मेगु खँ, नेवाःत थःगु छेँय् बालं तयाः म्वायेफइ धइगु विकल्प नं उलि स्यल्लाःगु मखु। संघीय राज्यतय् थःथःगु हे राजधानी दइबलय् थन वइगु अस्थायी जनसंख्या म्हो जुइबलय् छ्यलि, मातनय् बालं च्वनीपिं पाः जुइ। ततःधंगु कम्पनीत बालं च्वनीगु भवनत नेवाःतय्गु मखु। उकिं नेवाःतय्सं बालं तयाः नयेगु म्हगस नं आशां द्याइ। थ्व ल्याखं नेवाः राज्यया नेवाःत अधिक बेरोजगारं ग्रसित जुइ। लिच्वः भयावह जुइ। ल्याय्म्हतयसं आत्महत्या यायेगु व ल्यासेतय्सं देहव्यापार यायेगु परिस्थिति ब्वलनी। रोजगारया खँय् ततःधंगु प्राइभेट कम्पनी थन वइगु सम्भावना मदुसा सरकारी जागिरया अवसर नं गाक्क दइ मखु। आत्मनिर्भर आर्थिक ब्यवसायया नितिं प्राकृतिक स्रोत साधन अतिकं आवश्यक जुइ। नेवाः राज्य नारायणी प्रदेशलिसे स्वाःगुलिं तामाङतय्सं घेरे याइगु समस्या दइ मखुत धकाः चित्त बुझे याइपिं नं दु। अथे धइगु नेवाः राज्य नारायणी प्रदेशय् निर्भर जुइगु खः। बरु नारायणी प्रदेशया मू भूभागयात नेवाः राज्यय् दुथ्याकेमाः धायेमाःगु खः।
n यथार्थपरक नेवाः राज्य:
संविधानसभाय् १४गू प्रदेशया राज्य संरचना पास जुइगु सम्भावना म्हो जक दु। राज्य पुनर्संरचनाया ज्या हाकनं पुनरावलोकन जुइमाली। नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं सामर्थ्यताया ल्याखं उत्तर दक्षिण स्वाःगु न्यागू स्वायत्त प्रान्त दुने पहिचानया ल्याखं राजनैतिक अग्राधिकार सहितया जातिय स्वशासित राज्यया प्रस्ताव तइगु खः। मध्यमाञ्चल प्रान्तया १२गू पहाडी जिल्लाया भूभागत नेवाः, तामाङ व मुर्मि (वल्लो किराँत) राज्यय् ब्वथलेमाः धइगु खः। च्वय् न्ह्यथना थें तामाङ व नेवाःतय् दथुइ सहलह ब्याकाः म्होतिं नं खुगू जिल्ला बराबरया भूभाग नेवाः राज्यय् दुथ्यायेमाः। धादिङ्ग, नुवाकोट व सिन्धुपाल्चोकया दक्षिणी भेग, काभे्र व मकवानपुरया पश्चिमी भेग, चितवन, यल, ख्वप व येँ जिल्लात नेवाः राज्यया सिमाना दुने दुथ्यायेमाः। नेवाःतय् बस्ती दुसां दोलखा, रामेछाप, सिन्धुलीया भूभाग थवंथवय् समझदारीया ल्याखं तामाङतय्त बीफु। थ्व समझदारी नेवाः राज्य दुने नं तामाङतय्गु गांत दुथ्याइगु जूगुलिं खः।
नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं चेपाङ्ग, ह्याल्मो, दनुवार, थामी, सुनुवारत लिसे सहलह ब्याकूगु खः। उपिं नेवाः राज्यय् संघीयता दुने संघीयताया सिद्धान्तय् समावेश जुइगु खँय् उत्सुक जूगु खनेदु। स्वायत्त प्रदेश माओवादीया सिद्धान्त खः। तर नेपाः राष्ट्रिय पार्टीं संघीयता धायेधुंकाः स्वायत्तताया औचित्य मदु धयाच्वंगु दु। माओवादी सिद्धान्त कथं ताम्सालिङ्ग दुने चेपाङ, ह्याल्मो, सुनुवारतय्त उप्वायत्त लागा बीगु खँ हःगु दु। अथे धइगु तामाङ न्हापांगु श्रेणीया नागरिक जुइगु जुल। तर नेपाः राष्ट्रिय पार्टीया संघीयता दुने संघीयताया सिद्धान्त कथं नेवाः, चेपाङ, ह्याल्मो आदि फुक्क समान अधिकार दुपिं स्वशासित लागात जुइ। नेवाःया संख्या अप्वः दुगुलिं नेवाः लागात तःगू दइसा उमिगु जनसंख्या व क्षेत्र कथं म्हो जक संख्याया स्वशासित लागा दइ। गथेकि नेवाः राज्य दुने नेवाः स्वशा सित लागात न्यागू दइसा चेपाङ व ह्याल्मोतय् छगू छगू दइ। आःयागु ७५गू जिल्लाया सिमाना व प्रशासनिक ब्यवस्था खारेज जुइ। थ्व सम्मानजनक, वैज्ञानिक व ब्यवहारिक संरचना खः। सर्गः खंकेत थःगु न्हाय् ध्यनेम्वाः।
(च्वमि नेपाः राष्ट्रिय पार्टीया नायः खः)

नेवाःत होशियार जुइमाःगु ई

नरेशवीर शाक्य

नेपाःया न्हू संविधान पीत बीत क्वछिना तःगु ई तःन्हु हे मदयेधुंकूसां संविधान च्वयेगु ज्या क्वमचाःनिगु व थुकी ल्यनाच्वंगु अनेक विवादया कारणं क्वःछिनातःगु ई दुने संविधान पिहां वये मफइगु दावी छथ्वः मनूतय् दु। तर क्वःछिनातःगु ई दुने हे संविधान पित बीमाः धयागु, पिहां मवल धाःसा मुलुकय् अनेक संकटया सम्भावना ब्वलनीगु कारणं न्ह्याथे यानाः जूसां संविधान पित बीमाःगु मान्यतां संविधान लेखनय् न्ह्यानाच्वंपिं राजनैतिक पार्टीत उसिउसि सनाहःगु आभास बुलुहुँ खने दया वःगु दु। उच्चस्तरीय राजनैतिक संयन्त्र बृहत छलफलय् न्ह्यानाच्वंगु दु। तर क्वःछिनातःगु इलय् हे संविधान पिहां वयाः नं जनचाहना व जनभावना कथंया संविधान मजुल धाःसा थुकिया लिच्वः छु जुइ? थुकिया लिपा थःपिनिगु माग न्ह्यब्वयेगु निंतिं गज्याःगु पलाःया आवश्यक जुइ धयागु खँया तयारी नं आःया आवश्यकता जुयाच्वंगु खनेदु।
न्हूगु संविधानय् देय्या बहुसंख्यक जनतां स्वयाच्वंगु खँ संघीय राज्य दुने थःपिनि शासन हे खः। सत्ता संचालनय् थःपिनि सहभागिता लिसें थःपिनि पहिचान सहितया स्वायत्त संघीय शासन प्रणाली थुकिया मू केन्द्र खः। तर आः तक क्वःछीधुंकूगु खँय् नं बहुसंख्यक आदिवासी जनता सन्तुष्ट जुइ फयाच्वंगु मदुनि।
नेपाःया भावी स्वरुपकथं निर्धारण जुयाच्वंगु १४ प्रदेशया राज्य ब्यवस्थाय् नं ब्यापककथं षडयन्त्र जुयाः न्हापा थें हे केन्द्रीय तहया संयन्त्रय् छगू हे जाति व बर्गया मनूतय्गु हैकम ल्यनाच्वनीकथंया संयन्त्र निर्माण जुयाच्वंगु खँ सकसिनं वाःचायेकाच्वंगु दु। थथे जूगुया मू हुनि धयागु हे फुक्क हे ततःधंगु राजनैतिक पार्टीया नायः लिसें प्रभावशाली मनूत फुक्कं हे ब्रम्हू जातिया मनू जुयाच्वंगुलिं खः। परम्परागत शक्तिकथं शाह जुजुतय्सं राज्य न्ह्याकाच्वंगु इलय् नं थुपिं हे शासक जुयाः राजनैतिक ख्यलय् नेतृत्वया भूमिका म्हिताः लबः कयाच्वंपिं खः। आः मुलुकय् वःगु परिवर्तन लिपा नं थुपिं हे शीर्षस्थ थासय् प्रभावकारी भूमिका म्हितेत व राजनैतिक पार्टी दुने नं प्रभावशाली जुयाच्वंगु कारणं थःपिनि शक्ति इना बीत थुपिं छुं नं कथं तयार जुयाच्वंगु खने मदु। थःपिनिगु वर्चस्व ल्यंका तयेत अनेक कथंया हथकण्डा व माध्यम छ्यलाः आः नं थुमिसं बहुसंख्यक आदिवासी जनजातितय्त राज्य शक्तिं च्यूत यायेत षडयन्त्र न्ह्याका हे च्वंगु खँ आः भावी नेपाःया स्वरुपकथं १४ प्रदेश न्ह्यब्ययातःगु राज्य विभाजनं स्पष्ट यानातःगु दु।
द्वलंद्वः मनूतय्त ग्वाकाः थःपिनिगु राजनैतिक अभिष्ट पूवंकेत जनआन्दोलनया नामं सशस्त्र विद्रोह तकं जुल। देय्या भौतिक पूर्वाधारत ध्वष्ट जुल, शान्ति सुरक्षाया अभावय् आपालं मनूतय्गु प्राण वन। सुखद लिच्वःकथं परम्परागत शक्ति जुयाः मुलुकय् एकछत्र राज्य न्ह्याकाच्वंपिं शाह जुजुतय्गु शासन अन्त जुल। तर शासन जक अन्त जुल, शासनय् च्वनाः हालिमुहालि यानाच्वंपिं मनूतय्गु मनस्थिति अन्त मजूगु कारणं थुज्वःगु स्थिति ब्वलंगु खः।
आःया न्हू राज्य संरचनां दकलय् अप्वः प्रभावित जुइपिं नेवाःत हे खने दयाच्वंगु दु। नेवाःत ऐतिहासिक रुपं हे बसोवास यानाच्वंगु थाय्यात तकं विभाजन यानाः नेवाःतय्गु एकतायात नष्ट यायेगु कसरत जुयाच्वंगु दु। छगू इलय् शासक तकं जुइधुंकूपिं नेवाःत मुलुकया दकलय् अप्वः सुसंस्कृति व सभ्य जाति खः। थुपिं छप्पँ छधी जुयाः देय्या सत्ता न्ह्याकेफुपिं खः धयागु मानसिकताया लिउने नेवाःतय्त फुक्क हे जातिया मनूतय्सं न्ह्याबलें हे कुदृष्टि तयेगु याः। नेवाःतय्त विभाजित व कमजोर यायेगु निंतिं राज्यंनिसें हे षडयन्त्र याना वयाच्वंगु दु। नेवाःतय्गु सक्षमता खनाः पंचायतकालय् जुजु महेन्द्रं गनं नं नेवाःतय्गु बहुसंख्या मदइकथं देय्यात ७५ जिल्ला व १४ अंचलय् विभाजित यात। तर थुकी नेपाःया न्हापाया राज्य 'नेपालमण्डल'यात छगू हे ढिक्का यानातःगु खनेदु। तर आःया राज्य पुनर्संरचना समितिं न्हू राज्यया निर्माण ऐतिहासिक बसोबासया लिधंसाय् जुइ धकाः सर्वसम्मतं क्वःछिनाः नं लिपा वनाः नेवाःत ऐतिहासिक रुपं हे बसोवास यानाच्वंगु लागायात तकं विभाजित यानाः थुकिया थासय् न्हू राज्य निर्माण यासें ऐतिहासिक नेपालमण्डलयात कुचा याना बिउगु दु। नेवाःत एकजुट जुइमाल धकाः नेवाः अधिकारकर्मीतय्सं याना वयाच्वंगु आन्दोलनयात हाथ्या बी कथं हे राजनैतिक पार्टीया शीर्षस्थ ब्रम्हू नेतातय्गु सहलहय् नेवाःतय्त हे प्रयोग यानाः नेवाः खण्डित यायेगु थ्व न्हापांनिसें न्ह्याना वयाच्वंगु षडयन्त्रया निरन्तरता खः। थुकियात नेवाः अधिकारकर्मीतय्सं छुं नं राजनैतिक वादया घेरा दुने मच्वँसे ब्यापक रुपं विरोध यानाः ऐतिहासिकरुपं निर्माण जुयाच्वंगु नेपाल मण्डलयात कायम हे यानाः नेवाः स्वायत्त राज्य निर्माणया निंतिं पहल न्ह्याकेमाःगु दु ।
नेवाः स्वायत्त राज्य निर्माणया निंतिं नीस्वनातःगु नेवाः राज्य स्वायत्त मंकाः संघर्ष समिति नं आधिकारिक कथं हे वर्तमान नेवाः राज्यया निर्माण अनेककथं पाय्छि मजू धकाः मत जाहेर यायेधुंकूगु दु। मंकाः संघर्ष समितिनाप सतिक च्वनाच्वंपिं राजनैतिक पार्टीया नेतातय्सं आःया नेवाः राज्य पाय्छि खः धका न्ह्यागुकथं थःपिनि मत न्ह्यःने हःसां व कमजोर तर्क खः धयागु यकिन जुइधुंकूगु दु। थनया राजनैतिक पार्टीतय्सं नेवाःतय्त छधी मयायेगु अनेक षडयन्त्र यानाः थुमित अधिकारबिहिन यायेगु व थःपिनि हे प्रभावय् तया तयेगु कुतः न्ह्याबलें हे याइसा थुकिया निंतिं नेवाः नेतातय्त हे 'प्रयोग' यानाच्वंगु खनेदु। आः न्हू नेपाः राज्य निर्माण जुइगु झ्वलय् थुज्वःगु षडयन्त्रयात न्हंकाः नेवाःतय्गु स्वायत्त राज्य निर्माण यायेमाःगु व नेवाः सन्ततिया भविष्य सुनिश्चित यायेत सकल स्वाभिमानी नेवाःत होशियार जुइमाःगु दु।

nshakya@gmail.com

जातीयताया विरोधीतय् सक्कली ख्वाःपा

सानुराजा शाक्य

राजनीतिक दलया छगू पंक्ति अझ नं संघीयता व राज्य पुनर्संरचनाया धुँवाधार विरोध यानाच्वंपिं दनि। संविधानसभाया राज्यपुनर्संरचना समितिं १४ प्रदेशया अवधारणायात संविधानसभाय् दुतिनेवं जातीय राज्यत दयेकीन धकाः घोर विरोध याइपिसं सः तसः यानाहःगु दु। छगू जक जातिया मनूत च्वनीगु राज्य दयेकीन
धइगु भ्रम ब्वलंकाः राज्य पुनर्संरचना मजुइमा धइगु दुर्नियतं प्रचार याना गोत्र व थरया आधारय् देशयात कुचा थलनी धकाः हालाच्वंगु झीसं न्यना हे च्वनागु दु। वास्तविकतां तापाक वनाः मनूतय्त भ्रम न्यंकाः राज्य पुनर्संरचनाया विरुद्ध थनेगु कुनियत उमिगु खः।
नेपाःयात संविधानं बहुजातीय धकाः स्वीकार यानातःगु दु। संविधानय् स्वीकार यायेगु तर व्यवहारय् नं बहुजातीय चरित्रकथं अधिकार इनेगु ज्या मयायेगु चरित्र नेपाःया राजनीतिक दलतय्गु २०४७ सालनिसेंया ल्वय् खः। बहुजातीयतायात २०४७ साल न्ह्यः पंचायतकालय् स्वीकार तकं मयाःगुलिं पंचायत स्वयां राजनीतिक दलतय्गु शासनयात उत्पीडित आदिवासी जनजातितसें समर्थन याःगु खः। तर नेपाःया राजनीतिक दलतय्के दयेमाःगु परिवर्तनया आवश्यकतायात शासन व्यवस्थां सम्बोधन याकेगु खँय् धाःसा तःधंगु बलिदान मबीकं स्वीकार मयाइगु जुयाच्वन। न्ह्याक्व हे प्रगतिशील व लोकतान्त्रिक वा समाजवादी विचाःया पार्टी धाःसां नेपाःया सन्दर्भय् उज्वःगु पार्टीया नेतृत्व व निर्णायक थासय् नेपाःया अधिकांश आदिवासी जनजातिया पहुँच मथ्यंनि। अथे जुयाः प्रगतिशील विचार, लोकतान्त्रिक विचार व समाजवादी विचारकथं नेपाःया फुक्क जनतायात अधिकार सम्पन्न यायेगु खँ वल कि देश विखण्डन जुइ, जातीय युद्ध जुइ धकाः अधिकार फुक्कं छगू जाति दुने जक प्वःचिना तयेगु प्रवृत्ति सुधार जुइगु पंचायती व्यवस्था इलय् आशा मयाना, बहुदलीय कालय् सुधार मयाः व वर्तमान संविधानसभाया इलय् नं सुधार यायेत थाकुचायाच्वंगु दु।
थुकिया कारण स्वः वनेबलय् अन्ततः ब्राम्हणवादयात हे दोष बीमाः। गोरखा राज्य विस्तारया कारणं जक नेपालय् जातीय समस्या ब्वलंगु मखु। गोरखा राज्यया विस्तार यानाः नेपाःयात असली हिन्दूस्तान दयेकेगु पृथ्वीनारायण शाहया योजना हे नेपाःया मूल समस्या खः। व हे योजनाय् च्वनाः शाह वंश, राणा व पंचायतं देशयात हिन्दू राष्ट्र, छगू भाषा छगू जातयात जक प्रोत्साहन बिल। गुकिं यानाः नेपाःया आदिवासी जनजातित मूलधारं पिने लाकल। थ्व सत्ययात ब्रम्हू जूगु नातां क्षेत्री जूगु नातां थः कम्युनिष्ट विचारयाम्ह वा समाजवादी विचारयाम्ह जूसां स्वीकार मयायेगु प्रवृत्ति नेपाःया मू राजनीतिक दलया नेतृत्वयाके दु। तुलनात्मक रुपय् एनेकपा (माओवादी)या नेतृत्वयाके थुकथंया ब्राम्हणवादी चिन्तन म्हो। जातीय समस्यायात वालेगु दृष्टिकोण कम्युनिष्ट दर्शनय् यक्व लुइके फु। कम्युनिष्ट घोषणापत्र च्वःम्ह कार्ल मार्क्स जर्मनीयाम्ह जूगुलिं जातीय समस्यायात स्वयेगु दृष्टिकोण विकास मयाः छाय्कि जर्मनी छगू जातीय देय् खः उकिं अन जातीय समस्या स्वयां वर्गीय समस्या हे प्रधान जुल। उकिं मार्क्सं विश्वया मजदूर फुक्कं छप्पँ जु धकाः नारा बिल। तर जब कम्युनिज्म रुसय् भ्लादिमर लेनिनं छ्यल उबलय् लेनिनं विश्वया फुक्क मजदूर छप्पँ जु जक मधाः नापं विश्वया उत्पीडित जातित फुक्कं छप्पँ जु धइगु नारा नं बिल छाय्कि रुसय् वर्गीय समस्या जक मखु जातीय समस्या नं उतिकं हे स्वतुमतु स्वयाच्वंगु खः। उकिं रुसया नितिं वर्गीय समस्या ज्यंके न्ह्यः जातीय समस्याया संवोधन जुइमाःगु आवश्यक जुल। थुकथं लेनिनवादीतसें जातीय समस्यायात उतिकं थाय् बियाः संघर्ष न्ह्याकेमाःगु खँय् बः बिल। थःत कम्युनिष्ट विचाः ज्वनाच्वना धाइपिं नेपाःया कम्युनिष्टतसें नेपाःया जातीय समस्यायात लेनिनवादी दृष्टिकोणं हल यायेगु स्वयेमाः। लेनिनं नं जातीय समस्यायात समाधान यायेगु लँपु संघीयतायात हे ज्वंगु खः। तर संघीयता कम्युनिष्ट सिद्धान्त वये न्ह्यः हे पूँजीवादी सिद्धान्तया आधारय् विकास जूगु दर्शन खः। तर खःगु लँपु जुइवं कम्युनिष्टतसें नं पूँजीवादी अभ्यास मत्वःतू।
नेपाःया सन्दर्भय् धायेगु खःसा नेपाःया जनमत कम्युनिष्ट पार्टीया पक्षय् दुगु संविधानसभाया चुनावं नं क्यं। थुकथं कम्युनिष्ट पार्टीया पक्षय् जनमत दयाच्वंगु कारण नेपालय् जातीय समस्या दयाः नं खः। नेपालय् यक्व जातीय समुदायत दुगु तर राज्य संयन्त्रय् धाःसा अमुक जातिया मनूत जक च्वनाः उमित छिंकथं जक राज्यया नीति निर्माण यानाच्वंगु कारणं यक्व जातीय समुदाय राज्यं पिने लात। थ्व कारणं यक्व जातीय समुदायत विशेष यानाः नेपाःया आदिवासी जनजातित राज्य खनाः सन्तुष्ट मजू। सन्तुष्ट मजूगु समुदायया समर्थन नेपाःया कम्युनिष्ट पार्टीतसें कायेत सफल जुल। छाय्कि तुलनात्मक रुपं कम्युनिष्टतसें भाषा जातिया अधिकारया बारे खँ तः। तर थःत मार्क्सवादी लेनिनवादी धाइपिं छुं नेतातसें नेपाःया जातीय समस्या ज्यंकेगु, उत्पीडित जातीय पुचःयात अधिकार बीगु, संघीयताय् वनेगु व राज्य पुनर्संरचना यायेबलय् जातीय पहिचानयात नं थाय् बीमाः धइगु खँयात विरोध याइगु स्वयेबलय् उमिसं कम्युनिष्ट दर्शनयात नं छगू जक जाति ब्राम्हणवादया पक्षय् तया तयेगु प्रपञ्च याःगु खः धकाः दावी यायेछिं। उज्वःपिं नेतातसें कम्युनिष्ट विचारधारायात थः व थःगु परिवारया भिं यायेत दुरुपयोग यानाच्वंगु खः। थःत कम्युनिष्ट धाइपिं तर राज्य पुनर्संरचना व संघीयताया विरोध याइपिंसं स्वता खँ धायेगु याः � कम्युनिष्टतसें जातीय खँ ल्हाइ मखु, जातीय राज्य दयेकाः छगू जक जातियात विशेषाधिकारया विरोध, जातीय राज्यं देशयात कुचाकुचा याइन धइगु भ्रम ब्वलंकाः नेपाःया राज्य संयन्त्रय् आः दयाच्वंगु छगू जाति ब्रम्हूतय्गु विशेषाधिकारयात ल्यंका तयेत यानाच्वंगु षडयन्त्र जक खः।

नेवाःभूमिकथं नेपालमण्डलया लागा

काशीनाथ तमोट

‘नेपाल’ खँग्वलं स्वंगू थाय् थुइ-
१. नेपाल-गर्त (स्वनिगः/नेपाल-खाल्डो/नेपाल-उपत्यका/बृहत्तर काठमाडौं)
२. नेपाल-मण्डल (मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रया पहाडी प्रदेश)
३. नेपाल-अधिराज्य (पूर्व मेचीनिसेँ पश्चिम महाकालीतकया भूभाग)

थन नेपालमण्डलया लागाय् नेपाल-अधिराज्यया ७५ जिल्ला मध्ये १२गू जिल्ला लाःगु बारे खँ न्ह्यथनेगु जुइ। नेपालमण्डलया १२गू जिल्लायात स्वथी ब्वथले ज्यू/गथे-
१. दुथु जिल्ला ३गू-
क. यँ/काठमाडौँ ख. यल/ललितपुर ग. ख्वप/भक्तपुर
२. दथु जिल्ला ४गू-
क. काभ्रे-पलाञ्चोक ख. मकवानपुर ग. नुवाकोट घ. सिन्धु-पाल्चोक
३. पिथु जिल्ला ५गू-
क. धादिङ ख. रसुवा ग. दोलखा घ. रामेछाप ङ. सिन्धुली

नेपालया प्रचीन इतिहास (वर्मा व लिच्छवि)कालय् नेपाल-मण्डल छगू स्वतन्त्र राज्य खः। संशोधन-मण्डलया इतिहासकारतय्‌सं थ्व नेपाल-अधिराज्यति हे तःधं धाय्‌गु यानावयाच्वंगु दु।

मल्लकालय् नेपालमण्डलय् प्यंगू स्वशासित राज्य ब्वलनाः संयुक्त राज्य नेपालमण्डल (United States of Nepalmandal) जुल। थुकी ब्वलंगु स्वशासित स्वतन्त्र राज्य खः –
१) कान्तिपुर/यँदेय्
२) ललितपुर/यलदेय्
३) भक्तपुर/ख्वपदेय्
४) अभयपुर/दोलखा

मल्लकालय् थुपिं प्यंगू राज्यं कःघाःगु लागा नेपालमण्डल खः। थुकियात पृथ्वीनारायण शाहं २६ दँय् त्याकुसेंलि थ्व क्षेत्रयात शुरु शाहकालय् “सदर उपत्यका” दुने लाकल। थ्वयां पिने लाःगु थाय् “मोफसल” जुल। राणाकालय् ३६ जिल्ला ब्वथःबले नेपालमण्डल लागा दुने
१) सदर उपत्यका
२) मोफसल-पहाडी जिल्ला (पूर्व १, २ नं, पश्चिम १, २ नं)
भित्री मधेश (सिन्धुली, चिसापानी/मकवानपुर) लात।
पञ्चायतकालय् १४ अञ्चल, ७५ जिल्ला ब्वथसेंलि थुकी ३ अञ्चलया अंश व १२ जिल्ला लात।

ईश्वी न्ह्यो निद्वःदँनिसें हाक्वगुँइ (स्वनिगलय्) उत्तर सँदिय्‌पाखें च्वापुगुँ पार यानाः मनूत वयाः च्वनेगु यात। पूर्वोत्तर भारतं नं सँय्-वर्मीभाषी मनूत वल। ईश्वीया जःखः दक्षिणपाखें उत्तर भारतं व पश्चिम तराईं मनूतय्‌सं बाय् ल्ह्यल। ईश्वी धुंकाः पञ्जाव-काश्मीरं नं मनूत वल। थुकथं प्यखेरं मनूत नेपालमण्डलया पिथु जिल्ला, दथु जिल्ला जुजुं दुथु जिल्लाय् (स्वनिगलय्) च्वंवल। इपिं फुक ल्वाकज्यानाः बिलयन छथल (Melting Pot) रुपय् नेवाः सभ्यता ब्वलन गुगु उत्तरया नं मखु, दक्षिणया नं मखु। वर्मा (२-४ शदी), लिच्छवि (५-९ शदी) कालय् नेवाःतय् कला ब्वलन। १०गू शदीनिसें स्थानीय “नेपाल-लिपि” खनेदत। च्वापुगुँभाय् व संस्कृत-प्राकृत भाय् ह्वनाः ११गू शदीनिसें “नेपाल-भाषा”या जन्म जुल। ईश्वी न्हापांगु द्वःछिदँय् पुचःपुचः संस्कृति हनावयाच्वंगुली निगूगु द्वःछि दंनिसें “नेपाल-संस्कृति”या लक्षण दयावल। मल्लकालया अन्त १८गू शदीतक नेवाः सभ्यताया स्पष्ट पहिचान दत।थौंया नेवाः सभ्यता उकिया हे निरन्तरता खः।

नेपालमण्डलय् लिच्छविकालय् सँदेय्‌नापया स्वापुतिं, खास यानाः च्यागूगु शदी जुजु नरेन्द्रदेवं सँय्-सेना हसेंलि नेपालनाप स्वाःगु प्रान्त चाङ्‌प्रदेशयापिं ता(सल)-माङ्(मि)तय् बाय् हिलेज्या जुल। चाङ्‌मियात नेवाःतय्‌सँ संज(सँय्) धाय्‌गु यात। इपिं तामाङ खः। बनय्‌ज्या व बुँज्याया झ्वलय् नेपालमण्डलय् वःपिं संज(चाङ)मि १३-१४ सःदँया दुने नेवाःत स्वयां अप्पो ल्याः दत। १२-१३ शदीनिसें दक्षिणं डोय(मैथिल) व १४-१५ शदीनिसें पश्चिमं खस(खय्) मनूत नेपालमण्डलय् च्वंवल। ७-८ सःदँया दुने इपिं नं झन् झन् अप्पोया वनाच्वंगु दु।थुकथं नेपालमण्डलया सभ्यताया मूजाति नेवाःत अल्पसंख्यक जुजुं वनाच्वंगु दु। नेपालमण्डलया सभ्याताया वाहक नेपालभाषाभाषीया चेतना ब्वलन धाःसा थनया सभ्यता ल्यंकातय्‌मफै धैगु मदु। लुमंकेमाःगु खँ खः –नेवाःसभ्यता उत्तर एशिया व दक्षिण एशियाया सभ्यता ह्वनाः दुगु विशिष्ट सभ्यता खः।

न्हापांगु सहस्राब्दी नेपालमण्डलया सामाजिक संगठनया निग(जग)य् थःगु विशिष्ट सभ्यता ब्वलंसेंलि नेसं ५५० जःखः नेपालमण्डलया धार्मिक भूगोल “नेपाल-माहात्म्य” दय्‌कल। थुकिं नेपालमण्डलयात छगू धार्मिक क्षेत्रया रुप बिल। थुकिं छगू लागा क्वःछित। थ्वयां लिउ हिमवत्खण्डय् थुकियात दुथ्याकल।पशुपतिपुराण थःगु हे पहलं विकास जुयाच्वन। पशुपतियात केन्द्र यानाः नेसं ७५० जःखः हिमवत्खण्डया नेपालमण्डलय् ६४गू शिवलिङ्गयात्रा याय्‌गु परम्परा स्वन। गुह्येश्वरीयात केन्द्र यानाः स्वंगू मण्ड वा स्वंगू आवरण २४ पीठ “नेपालमण्डलपीठ”या जन्म जुल।

उखे बौद्ध नेवाःतय्‌सं नेसं ६०० जःखः स्वयम्भूपुराण दय्‌कल। थ्व नेपालमण्डलया बौद्ध भूगोल खः। थुकिं अष्टवीतराग, द्वादशतीर्थ, सप्तबुद्धस्थानया स्थानीयकरण यात। नेसं ८०० शदी अन्तपाखे बौद्ध वज्राचार्यपिसं चक्रसंवरादि ग्रन्थय् उल्लिखित २४ शारीरिक न्यासयात यँया वंगः कान्तीश्वर क्षेत्रपालयात केन्द्र यानाः नेपालमण्डलय् दुने २४ पीठ दुगु परिकल्पना यानाः पीठ सेवा वनेगु परम्परा स्वन।
थुकथं नेपालमण्डल छगू एकीकृत प्रदेशया रुपय् ब्वलन। थुकिया संवाहक नेवाःत खः। थ्व क्षेत्र निद्वःदँनिसें नेवाःलागा खः।

हाकनं हिन्दू राज्य धायेमाःगुया औचित्य छु?

नरेशवीर शाक्य

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाःया न्हू संविधान इलय् हे च्वये क्वचायेकाः देय्यात अग्रगमनय् यंकेमाःगु इलय् न्हू संविधान च्वयेगु ज्याय् अनेक पंगःत वयाच्वंगु दुसा न्हू नेपाः गथे जुइमाः धयागु खँया निर्क्यौल न्हापा हे जुइधुंकूगुयात आः हाकनं विवादया चाकलय् हयाः न्हू संविधान च्वयेगु ज्यायात झन हे अलमल यायेगु कुतः राजनैतिक पार्टी व थुकिया नायःतय्सं याना वयाच्वंगु दु। नेपाः छगू बहुधार्मिक, बहुभाषिक व बहुजातीय देय् खः धइगु खँयात सकसिनं स्वीकार यानाच्वंगु दु। नेपाःया परम्परागत शक्तितय्सं राज्य न्ह्याकाच्वंगु इलय् थ्व स्वंगू ख्यलय् नं थुमिसं देय्या बहुसंख्यक जनतायात उत्पीडनय् लाकाः राज्य न्ह्याकाच्वंगु विरोधय् निक्वः तक जनआन्दोलन यानाः थुज्वःगु परम्परागत शक्तियात न्हंकाः शदिऔं निसें न्ह्यानाच्वंगु शाह जुजुतय्गु राज्य शासन हे अन्त याना बीधुंकूगु दु। राजतन्त्र न्हंकाः देय्यात गणतन्त्र घोषणा जक मखु थुकिया लिधंसाय् आः न्हू संविधान हे निर्माण जुयाच्वंगु दु। राजतन्त्रया अन्त लिसें मुलुक गणतन्त्रया घोषणा नापं न्हापा देय्यात हिन्दू अधिराज्य धयातःथाय् आः धर्मनिरपेक्ष धकाः घोषणा जुया थुकियात नेपाःया अन्तरिम संविधानय् न्ह्यथनेगु ज्या जुइधुंकाः आः हाकनं मुलुकयात हिन्दू राज्य हे घोषणा जुइमाः धकाः अतिवादी हिन्दूतय्सं सः थ्वयेकेगु ज्या जुयाच्वंगु दु। हिन्दू राज्य घोषणा यायेमाःगु माग न्ह्यब्वयाः अनेक विरोध लिसें स्वनिगः बन्दया ज्याझ्वः तकं सार्वजनिक जुयाच्वंगु दु। अझ गम्भीर आपत्तिया खँ जनआन्दोलनया नेतृत्व यानाः मुलुकय् क्रान्तिकारी हिउपाः हयेत नेतृत्व याना जूम्ह उगु ईया नेकपा (माओवादी)या नेता पुष्पकमल दाहालं तक नं मुलुकयात धर्मनिरपेक्ष धकाः घोषणा जूगु ज्या गलत जुल धकाः बियादीगु अभिब्यक्ति सार्वजनिक जुइवं माओवादीं न्ह्याकाच्वंगु सम्पूर्ण आन्दोलनप्रति हे शंकाया मिखां स्वये फइगु स्थिति ब्वलनावःगु दु ।

राज्यं भाषा, जाति, धर्मया खँय् षडयन्त्रकारी प्रशासन न्ह्याकाच्वंगु खँयात न्हापांनिसें हे विरोध जुयाच्वंगु खः। ने.सं. ११०० या संविधानय् नं नेपाःयात हिन्दू राज्य मखु धर्मनिरपेक्ष राज्य घोषणा जुइमाः धयागु माग आम जनताया खःसां सत्ता न्ह्याकाच्वंपिं छथ्वः षडयन्त्रकारी शासक व उगु ईया जुजुया इच्छा कथं हे षडयन्त्रमूलक ढंगं अबलय्या न्हू संविधानय् नेपाःयात हिन्दू राज्य धकाः च्वयेत थुपिं सफल जूगु खः। भाषा ब्याकरणया नामय् छगू अर्धविराम तयाः देय्यात हिन्दू राज्य धकाः किटान यायेगु ज्या जुल। विश्वय् हे महामानवकथं ख्याति दुम्ह सिद्धार्थ गौतमया जन्म नेपालय् जुयाः सकसिनं श्रद्धां नेपाःयात स्वयाच्वंगु इलय् नेपाःयात हिन्दूतय्गु जक राज्य धकाः गथे नाले फइ धकाः राष्ट्रिय व अन्तर्राष्ट्रिय ख्यलं न्ह्यसः थनेगु ज्या नं जूगु खः। तर षडयन्त्रकारी शासकतय्सं थ्व खँयात छुं कथं मान्यता बीगु ज्या मयाः। शाह जुजुतय् अग्रज पृथ्वीनारायण शाहं नेपाःयात 'असलि हिन्दुस्थाना' दयेकेगु म्हगसयात हे जक पूवंकाच्वन। बहुसंख्यक जनताया भावना अःखः जूगु थ्व ज्यायात संशोधन यासें देशय् शाह जुजुतय्गु पतन जुइवं दकलय् न्हापां घोषणा याःगु हे देय्यात धर्मनिरपेक्ष दयेकेगु धकाः खः ।

तर आः विडम्वनाया खँ धायेमाः, देशय् बहुसंख्यक आदिवासी जनजातितय्गु बलं जनआन्दोलनया नामं सशस्त्र विद्रोहया नेतृत्व याःम्ह ब्रम्हू नेतां आः थ्व धर्मनिरेक्ष घोषणा गलत जूगु खँ सार्वजनिकरुपं न्ह्यथनाः देय्यात हाकनं हिन्दू राज्य हे दयेकेमाःगु बिचाः पितहःगु दु। थ्व विचाः उगु राजनैतिक पार्टीया नीतिकथं वःगु खः वा नायः भाजुया लहडं जक वःगु खः स्पष्ट मजूनि ।

मुलुकय् आः स्थापना जुयाच्वंगु धर्म निरपेक्षयात न्हंकाः हाकनं हिन्दू राज्य हे घोषणा याकेगु कुतः तःथासं जुयाच्वंगु दु। मुलुकय् तःधंगु राजनैतिक हिउपाः वयेधुंकाः नं न्हापांनिसें सत्ताय् च्वनाः हालीमुहालि यानाच्वंपिं छगू वर्गया व जातिया मनूत न्ह्याबलें हे सत्ताय् च्वनाः आम जनताया इच्छा बिरुद्ध सत्ताय् हालिमुहालि यायेगु म्हगस खंका हे च्वंगु दनि। थ्व ज्याय् न्ह्याक्व हे जनताया अधिकार स्थापना यायेत राजनीति न्ह्याकाच्वनागु पार्टी धकाः दावी याःसां अन्तमनं धाःसा मुलुकयात हिन्दू राज्य हे दयेकेमाः धयागु मनसाय तयाः षडयन्त्र याना हे च्वंगु दु। न्हापाया जुजु ज्ञानेन्द्रं थः सत्ताच्यूत जूगु दुःख स्वयां मुलुकयात धर्मनिरपेक्ष याःगु खँय् थःगु नुगः ख्वःगु अभिब्यक्ति बियाच्वंगु दु। वयागु हे लिधंसाय् आः धर्मनिरपेक्ष धकाः घोषणा जूगुयात जनमत संग्रह यानाः जक थ्व खँ क्वःछीमाःगु माग जुयाच्वंगु दु ।

नेपाःयात हिन्दू राज्य घोषणा यायेमाःगु दवाव भारतया अतिवादी हिन्दूतय्सं नं यानाच्वंगु दु। थुमिसं अनेक लोभ लालच न्ह्यःने हयाः, राजनैतिक रुपं दवाव बियाः नेपाःयात हिन्दू राज्य घोषणा याकेत षडयन्त्र न्ह्याकाच्वंगु दु। जुजुयात भगवानया अवतार धकाः सिधासाधा नेपाली जनतायात भ्रमय् लाकेगु ज्या यानाच्वंगु दु। नेपाःयात हिन्दू राज्य घोषणा मयात धाःसा राजनैतिक रुपं हे नेपाःया राजनैतिक पार्टी दुने दुर्घटना जुइफइगु ख्याच्वः तकं भारतया अतिवादी हिन्दूतय्सं बीगु यानाच्वंगु दु ।

भारतं नेपाःयात न्ह्याबलें हे हेपाहा ब्यवहार यानाच्वंगु दु। थ्व खँय् विवाद मदु कि भारतया विशाल छबिया न्ह्यःने नेपाःया छुं हैसियत मदु। नेपाः छगू सार्वभौम देय् जुयाः नं अनेक ख्यलय् भारतया गतिविधिइ निर्भर जुइमाःगु बाध्यता दु। थ्वहे अवस्थायात लवः कायेकथं भारतं अनेक कथं उचित अनुचित ज्या यानाः नेपाःयात थःगु प्रभावय् तयेगु कुतः न्ह्याकाच्वंगु दु। भारतं नेपाःया आन्तरिक राजनीतिनिसें कयाः हरेक ख्यलय् थःगु प्रभुत्व ल्यंकेगु कुतः न्ह्याकाच्वंगु सन्दर्भय् नं भारत थः हे धर्मनिरपेक्ष राज्य खःसां भारतया बहुसंख्यक हिन्दूतय्गु चाहनाकथं नेपाःयात हिन्दू राज्य हे दयेकेमाः धकाः दवाव बीगु याना वयाच्वंगु दु। हालय् एनेकपा (माओवादी)या नेता प्रचण्डं नेपाःयात धर्मनिरपेक्ष राज्य धकाः घोषणा याःगु गलत जुल बियादीगु अभिब्यक्ति थुज्वःगु हे परिवेशय् वःगु खः वा वास्तविक रुपं पार्टीया नीतिगत धारणा कथं हे थ्व अभिब्यक्ति वःगु खः धयागु खँ प्रस्ट जुइमाः। नेपाः गज्याःम्ह मनूया नेतृत्वया लिउलिउ वनाच्वंगु दु धयागु खँ आम नेपाःमितय्सं सीके दयेमाः ।

nshakya@gmail.com

नेवाः व तामाङया स्वापू छु खः ?

शाक्य सुरेन

नेवाः राज्यया खँ वयेवं मेमेगु प्रदेशया लागाया खँय् मतभिन्नता वः थें नेवाः व तामाङया दथुइ नं लागाया खँय् निगू मत जूगु खने दत, मतैक्य जुइ मफुत।
किराँतीतय्सं धयाच्वन - नेपाःया आदिवासी जिपिं खः। यलम्बर जिमि पूर्खा खः। स्वनिगःया आदिवासी किराँती, लिम्बु लाकि मगः वा तामाङ? छाय्धाःसा एम.एस. थापा मगरं 'मगर जाति र आफ्ना लिपि' धइगु सफुली स्वनिगःया आदिवासी उत्तर भारतया प्राचीन मगधं स्वनिगलय् वयाच्वंपिं मगःत खः धकाः च्वयातःगु दुसा डा. केशवमान शाक्यया धापू कथं सिद्धार्थ कुमारया ससः कोलियग्रामय् च्वंपिं कोलित शाक्य खः मगःत धइपिं। उकिं प्राचीन मगःत बौद्ध खः, अले इमिगु लिपि व पालि लिपिनाप ज्वःलाःगु खँ वयाच्वंगु दु। अथेहे परशुराम तामाङ, जीतबीर लामा आदि च्वमिपिंसं स्वनिगःया आदिवासी किराँती धइपिं तामाङ खः धयाच्वंगु दु। यलया च्यासः त्वालय् च्वंपिं व्यञ्जनकार धयापिं न्हापा किराँतकालय् लिच्छवित लिसे पराजय स्वीकार यानाः च्वनाच्वंपिं नेवाःत खः धइगु धापू दु। आः व्यञ्जनकार ज्यापु समुदायय् दुसुना वनेधुंकूगु दु। थुमिगु स्वभाव तामाङत सिबें अप्वः राई, लिम्बुत नाप ज्वःलाःगु खनेदु। झीगु स्वनिगःया इतिहास कथं स्वयम्भू पूराणया बः कयाः खँ ल्हायेगु खःसा स्वनिगः पुखू जुयाच्वंगु इलय् महाचीनं महामञ्जुश्री बिज्यानाः चोभार छेदन यानाः लः पितछ्वःगु खः। अले धर्माकर धइम्ह महामञ्जुश्री नाप वःम्हेस्यां थन बस्ती दयेकूगु खः। उकिं स्वनिगःया आदिवासी मंगोल मूलया खः धइगु खँ नेवाःतय्गु रहनसहन, नयेत्वने व चीन सँय् भाय् खलःया नेपालभाषाया प्रकृतिं सीदु। तर कालान्तरय् लिच्छवि, मल्ल, शाह, हिन्दू धर्मया थीथी कचा, बौद्ध धर्मया प्रभावं मिश्रित जुजुं नेवाःतय्गु म्हसीका हे मिश्रित, वंश हे मिश्रित, भाषा हे मिश्रित अले धर्म हे मिश्रित जुयाः झीपिं जनजाति मजुसे राष्ट्रया पहिचान कायेधुंकूपिं खः। सकस्यां धयाच्वंगु दु, नश्लया दृष्टिं नेवाः दुने आर्य मूलया, मङ्गोल मूलया व अष्ट्रो-द्रविड मूलया मनूत दु। थौं झीगु म्हसीका नेवाः जुल। झीगु भाषा नेपालभाषा जुल अले झीगु संस्कृति नेपाल संस्कृति जुल। म्हपूजा, किजापूजा, नेपाल संवत् अले कृष्ण देगः, हिरण्यवर्ण महाविहार, स्वयम्भू, बौद्ध, पशुपति, महाबुद्ध देगः, बहाःबही आदि झीगु म्हसीका जुल। झीपिं आः तामाङ नं मखु, मगः नं मखु, राई नं मखु, मात्र नेवाः खः। लिम्बुवान व खम्बुवानया दथुइ थीथी पहिचान जुइफुसा गुरुङ्ग व शेर्पा थीथी पहिचान खःसा नेवाः पहिचानया निंतिं पंगः दयेमाःगु खँ हे मदु।
खँ वइ - स्वनिगः जःखः तामाङ बस्ती जुयाच्वन। थ्व छाय्? अध्ययनया विषय जुयाच्वंगु दु। तर नेवाःतय्सं थःगु हे सभ्यता, संस्कृति, भाय्, कला कायम यायेधुंकूगु जुयाः पहिचानया समस्या मजुल।तामाङत झी जःलाखःला अवश्य खः। नेवाः राज्य व संघीयताया खँय् झीपिं थवंथवय् मिले जुयाः वनेमाः, विवाद व द्वन्दया विषय जुइ मजिउ। उकिया नितिं थवंथवय् अथे धइगु तामाङ व नेवाःतय्गु दथुइ खँ ब्याकेमाल, बिचाः कालबिल जुइमाल, भावना सञ्चार जुइमाल ।

इतिहासविद् बाबुराम आचार्यं थःगु 'नेपाल, नेवार र नेवारी भाषा' धइगु च्वसुइ थथे च्वयातल - 'नेपारत नेवार बने जुयाः सभ्य व सुरुप जुयाः कृषि, शिल्प आदिया उन्नति ला यात तर बौद्ध धर्मं लडाकापन ख्वाउँका बी धुंकूगुलिं न्हापांगु शताब्दीया मध्यपाखे विहारं लिच्छवित वयाः थुमिगु राजपात लाका काल। लिच्छवितय्सं च्यासःदँ राज्य याःबलय् नेवारतय्गु बस्ती छगू छगू दत्तले त्याकाः थुमित ख्याना छ्वत। बिसिउँ वंपिं नेवारत छिमेकी जुयाः च्वनाच्वंपिं मुर्मीनाप ल्वाकज्यानाः न्यार्बा धायेकल। गुपिं नेपालया ब्याँसी हे च्वन। इपिं पहरी धायेकाः हीन अवस्थाय् च्वनाच्वन। थुमिगु ल्याः थौं कन्हय् तसकं म्हो.....।'
नेवाःत मुर्मी (तामाङ?) नाप ल्वाकज्यानाः न्यार्बा धायेकल। नेवाः ल्वाकज्याःपिं तामाङतय्त न्यार्बा धायेगु चलन धकाः जिं जीतबीर लामापाखें न्यनातयागु दु। बाबुराम आचार्यं तामाङतय्त मुर्मी धयातल। अजीत तामाङं उकुन्हु 'सगरमाथा टेलिभिजन'य् अन्तर्वार्ता बिउबलय् 'नेवाः मुल्मी धइपिं मुर्मीपाखें नेवाः जूवःपिं खः। सँय्जु धइगु खँग्वः 'सँय्' स हनाबना कथं लिउने 'जु' तयाः सँय्जु जूगु खः' धयाबिल। उकिया अर्थ सँय्जु धइपिं नं तामाङ नेवाः अर्थात तिब्बेतन नेवाः खः। खय्फु, नेवाः राष्ट्र दुने थीथी नश्ल व जाति दु। तामाङत नं नेवाः जूवःपिं दु। उकिया अर्थ नेवाःत तामाङ मखु। बरु डा. केशवमान शाक्यं नेपाः राष्ट्रिय पार्टीया अवधारणाय् मुर्मी व तामाङ अलग अलग तयातल। व गुकथं जुल? व तामाङतय्त मान्य जू ला वा मजू ला ?

यलय् बालर्चन देव संस्कारित मतयाः अर्थात न्यकू जात्रा अर्थात श्रृंगभेरी दिपयात्राया रीति अद्यपि दनि। थुबलय् न्यकू जात्राया नामं नौ बाजा थायेगु चलन दु। नौ बाजाय् धाःयात प्रमुखता बियाः धिमे, नाय्खिं, नगरा, मृदंग, दबदब, ढ्यांग्रो (झाँक्री बाजं) आदि सहित म्वाहालिया धुनय् थीथी म्येँ पुइकाः थायेगु यानातःगु खः। थुकी कचा बाजं कथं मगःखिं, खैंचडी, जोरा नगरा, काशीबाजा, दाखिन बाजा, धाःबाजाया झिंन्याता ताजिया बाजा थाइगु जुयाच्वंगु खः। धाःबाजा शाक्य/बज्राचार्य व श्रेष्ठतय्सं थाइ। धिमे ज्यापुतय्सं अले ढ्यांग्रो तामाङतय्सं। नेवाः समाजय् न्हापां सु? अनंलि सु? दकलय् लिपा सु? धइगु क्रम थुकिं क्यं। थुकथं न्हापांगु नौबाजाय् तामाङतय्सं ढ्यांग्रो दकलय् लिपा लानाच्वन। लिपा मेपिं नं दुथ्याकेमाःगु अवस्था वःगु इलय् मगःखिं (मगः), खैंजडी (क्षेत्री/बर्मू) आदि खुता बाजं तनाहल। थुकिं नेवाः व तामाङत मगः व क्षेत्री/बर्मु स्वयां सत्तीपिं धकाः क्यं तर तामाङत हे नेवाः खः धइगु खँ मक्यं ।

तामाङत नं बौद्ध खः। अले स्वनिगःया शाक्य/बज्राचार्य नं बौद्ध खः। तामाङ बौद्धतय्ससं इमिगु बौद्ध धर्म क्रमशः विकृतिपाखे वनाच्वंगु व स्वनिगःया नेवाःतय्सं श्रीलंका, बर्मा व थाइल्याण्डं हाकनं बौद्ध धर्म लित हयाः पुनर्जागरण यानातःगु खः धकाः नालाकासें बौद्ध धर्मया उत्थानय् नेवाःतय्गु भूमिकायात कदर याः। उकिं स्वायत्त राज्यया झ्वलय् तामाङ व नेवाःतय्गु दथुइ मतभिन्नता अप्वयेका यंकेगु पलेसा थवंथवय् सञ्चार, अन्तर्क्रिया ब्याकाः सतिका वनेमाःगु खनेदु ।

ज्ञानेन्द्रं जब राज्य काल, एमाले व कांग्रेसं ज्ञानेन्द्रया खिलाफय् संघर्ष न्ह्याके मफयाच्वंगु खः। उबलय् जनजाति, जनजाति दुने नं तामाङतय्त संघर्षय् कुहां वयेत थाकुयाच्वंगु खः। उबलय् सीताराम तामाङ, परशुराम तामाङपिंसं धाइगु - 'स्वनिगलय् नेवाःत दना मवयेकं आन्दोलन ताःलाइ मखु। नेवाःत दना वयेमाल। नेवाः व तामाङ जानाः वनेफत धाःसा यक्व सफलता चूलाइ। नेवाःत न्ह्यःने नु, जिपिं लिउलिउ वयेत तयार दु।' तर नेवाःतय्गु न्हाय्पनय् थ्व खँ गुबलें दुहां मवन। सायद थ्वहे खँ थुइकाः डा. केशवमान शाक्यं 'नेता' (नेवाः व तामाङ) अवधारणा पित हयादीगु। जि उबलय् बृहत लोक गणतान्त्रिक मोर्चाया उपाध्यक्ष। तामाङ व नेवाःतय्गु दथुइ सञ्चार ब्याकेमाल धकाः जगतसुन्दर ब्वनेकुथिइ डा. चुन्दा बज्राचार्यनाप जानाः छगू कार्यशाला गोष्ठी यानागु खः। तामाङ जातिया जातीय अवधारणा परशुराम तामाङपाखें न्ह्यब्वयेगु, नेवाःतय्गु जातीय अवधारणा जातीय स्वशासनविद् राजेन्द्र श्रेष्ठपाखें न्ह्यब्वयेगु व नेता (नेवाः व तामाङ) या अवधारणा डा. केशवमान शाक्यपाखें न्ह्यब्वयेगु कथं। उबलय् नं जितः गुलिं गुलिं नेवाः बुद्धिजीवीतय्सं नेवाःतय्गु तयारी हे मदयेक तामाङत नाप ज्याझ्वः यात धकाः कुंखिन ।

अनंलि तामाङतय्सं काभ्रे जिमिगु राज्य धकाः दाबी यायेगु शुरु यात खनिं। अझ भ्वँतय् तामाङतय्गु राजधानी दयेकेगु धइगु खँ नं वल। थुकिं भ्वँतया स्वाभिमानी नेवाःतय्गु नुगलय् घाः लाकल। अनया नेवाः क्लष्टरत नेवाः राज्यय् लायेमाः धइगु इमिगु बिचाः। जितः अजू चायाच्वंगु दु - पञ्चायतकालय् व वयां न्ह्यः जातीय एकता विखण्डन यायेगु तातुनाः हे थ्व १४ अञ्चल व ७५ जिल्लाया सीमाना दयेकाः स्वनिगःया नेवाःतय्त छगू जिल्लाय् मलाकुसे स्वंगू जिल्लाय् ब्वथलाः अल्पमतय् लाकाः खय् बर्मुत चुनाव त्याकाः स्वनिगःया नेता जूवयेगु लँपु चायेकातःगु खः। आः प्रदेशया लागा दयेकेगु इलय् थुकियात त्वाःथलाः वनेमाःगु मखुला? तर भ्वँतया नेवाःतय्त थ्व समस्या वल। उकिं अनया नेवाःतय्त थनेत व तामाङतय्त नेवाःतय्गु नारा थुइके बीत नेवाः देय् गुथि नेपालमण्डल (गुगु अप्वः धयाथें बामपन्थी बिचारधारा, जातीय स्वायत्तताय् विश्वास दुपिनिगु संस्था खः) या महाधिवेशन भ्वँतय् यायेमाः धकाः छम्ह कांग्रेस समाजसेवीं पाःब्व कया यंकल, अन नेवाः एकता प्रदर्शन यायेगु निंतिं। भ्वँतय् च्वंपिंसं थःगु पीडा तामाङतय्थाय् तया बीगु निंतिं गुलि खँ ल्हात। तर नेवाः नायःतय्सं तामाङत नाप सहलह यायेगु उत्सुकता मक्यं। लिच्वः कथं नेवाःतय्सं याःगु स्वनिगः बन्द कुन्हु भ्वँतय् द्वन्द्व जूगु स्वयेमाल ।

उकिं धयाच्वना, तामाङत नाप झीसं खँ ब्याकेमाल। झीगु अवधारणा इमिसं थुइमाल, इमिगु अवधारणा झीसं थुइकेमाल। झीपिं नापनापं मजुसे अःखः दिशाय् वनाः निथ्वःयात नं भिं जुइथें मताः। मेलम्चीया लः झीत माः। इमिगु गां, समुदाय विकास यायेत स्वनिगःया भौतिक सेवा, प्राविधिक सेवा, ब्यावसायिक स्वापू नं मदयेक मगाः। उकिं गुलिं नेवाः बुद्धिजीवीतय्सं तामाङ राज्य व नेवाः राज्यया च्वय् छगू कुसा संगठनया आवश्यकता नं तायेकाच्वंगु दु। थवंथवय् खँ ब्यानावन धाःसा सायद थुपिं फुक्क लुखा चालावनी। अथे नं मजूसा कम से कम समस्या हा छु खः धइगु खँसां निथ्वःसिनं थुइ। समस्या मथुइकं समाधान गनं लुइ? अले तामाङतलिसे सहलह ब्याकेगु ई गबलय्? संविधानसभाया ई स्वला जक ल्यं दनि। संविधानसभा धुंकाः वा न्ह्यः? लिसः झीसं हे लुइकेमाःथें च्वं ।